Hoofdstuk 7 boek ‘Werklozen in aktie’ de geschiedenis van de

Werklozen Belangen Vereniging Amsterdam, 1974-1992 /Amsterdam 1992

De bezuinigingen gaan door.

De Aktiekrant werklozen konstateerde in het najaar van 1979 dat het matigingsbeleid als sociaal ekonomisch programma de afgelopen jaren omstreden was.1 Het programma werd gepropa-geerd door het ondernemerskabinet van Agt-Wiegel, maar volgens de aktiekrant ook door Den Uyl en de top van de vakbeweging. Het omstreden karakter van het beleid kwam oa tot uiting in de stakingen in de Rotterdamse haven in het najaar van 1979. Wekenlang hadden de Rotterdamse havenwerkers en sleepbootbe-manningen het werk neergelegd en hun eisen, waaronder een looneis-naar voren gebracht. Zo was er al een konflikt bij een Rotterdams sleepbootbedrijf op 22 augustus 1979. Daarna waren er nog diverse stakingen in de Rotterdamse en Amsterdamse havens. Het waren wilde stakingen, de erkende vakbonden steun-den de stakingen niet. De aktiekrant werklozen protesteerde tegen de mening, dat de aktievoerders in de haven geldwolven zouden zijn; ze stelden die looneis juist om de opgelopen achterstand in te halen. Bovendien zou een verhoging van de lonen ook goed zijn voor de uitkeringen, die aan de lonen waren gekoppeld. De aktiekrant konstateerde ook, dat door de stakingen, het matigingsbeleid was doorbroken. De Werklozen Belangen Verenigingen vonden dit een goede zaak, omdat het uitspelen van werkenden tegen werklozen daarmee was door-kruist.2 De akties in de havens werden actief ondersteund door de gezamenlijke WBV’s. Er werd oa geld ingezamelde voor de stakers.3 In deze tijd ging de leiding van de FNV echter steeds meer akkoord met de bezuinigingsplannen van de regering, en kwam zij steeds meer in het defensief terecht. Omslagpunt was volgens enkele vakbondsleiders uit die tijd de staking op donderdag 3 oktober 1979 bij Shell Pernis.4 De poging van de vakbonden, een staking uit te roepen mislukte. De werkgevers hadden een gewelddadige tegenaktie opgezet. In feite was deze staking een keerpunt in het offensief van de ondernemers, die zagen: als wij ons maar verzetten, dan krijgen we wel onze zin. Er was in toenemende mate sprake van oplopende werkloos-heid en van sluiting van bedrijven. De Industriebond FNV kreeg te maken met ledenverlies. De bond presenteerde de nota "Door-modderen of aandurven" waarin volgens voorzitter Groeneveld de volgende redenering werd opgenomen: als nou de werkenden een stapje terug doen, terwille van de werkgelegenheid en de uitkeringsgerechtigden, dan kan de industrie weer op poten komen. De toenemende werkloosheid en de sluiting van bedrijven betekende een omslag in het denken van Groeneveld. Deze omslag wordt pas goed duidelijk, wanneer we dit uitgangs-punt afzetten tegen de opmerkingen van Wim Kok op de aktiedag voor werklozen in 1975. Toen had deze vakbondleider immers nog gezegd, dat de werkenden niet bereid waren, de buikriem aan te halen terwille van de werkgelegenheid. En de regering ging gestaag voort met het voorstellen van bezuinigingen. Tijdens de havenstakingen van het najaar 1979 presenteerde het kabinet via Troonrede en miljoenennota haar beleidsvoornemens voor 1980. Uitgangspunt van de regering was, dat de koopkracht tot en met modaal "zoveel mogelijk" diende te worden gehandhaafd. De regering ging dus ook steeds openlijker de handhaving van de koopkracht voor de minima loslaten.

nieuwe ingrepen in de uitkeringen

In december 1979 verdedigde Minister Albeda ingrepen in de uitkeringen, die al in de miljoenennota waren aangekondigd. De regering van Agt had in deze periode een bezuiniging op de sociale zekerheid aangekondigd van 4 miljard. Enkele voorstellen van Albeda: bij de vaststelling van de hoogte van uitkeringen zou in de toekomst moeten worden uitge-gaan van het "regelingsloon"; daarmee vervielen allerlei in de lonen opgenomen toeslagen voor vuil, zwaar of onaangenaam werk, prestatietoeslagen, etc. De regering probeerde het "regelingsloon" zo laag mogelijk te stellen, zodat alleen het kale basisloon overbleef. Volgens de aktiekrant werklozen zou dit tot gevolg hebben, dat het verschil tussen het regelings-loon en het in de bedrijven verdiende loon elk jaar groter zou worden. Verbeteringen in cao’s zoals in de bouw zouden voort-aan niet meer worden doorberekend in de uitkeringen. Verder moesten mensen met een minimumuitkering meer premie voor de ziektewet gaan betalen. Volgens de aktiekrant zou dit met name mensen in de bijstand netto ruim ź 28,- per maand schelen. Verder werd een zogenaamde "vereveningsbijdrage" ingevoerd; dit betekende, dat mensen die krachtens hun verworven rechten geen premie meer hoefden te betalen, voor een aantal sociale verzekeringen, dit nu wel moesten doen. Er werd dus afgestapt van het principe, dat iemand premie betaalde voor een verzeke-ring, en dat dit ophield zodra iemand van de rechten van de verzekering gebruik maakte. De maatregel kostte een WAO-er met een inkomen van ongeveer ź 1475,- netto per maand ź 63,-. En ten slotte was het tot 1979 zo, dat iemand, die in de ziekte-wet liep, enkele van de sociale premies niet betaalde. De regering wilde dit ongedaan maken. Deze maatregelen kwamen dus bovenop de maatregelen, die de regering in het kader van "Bestek 81" al eerder had genomen, nl een korting op de stij-ging van de uitkeringen en de verscherping van de toetredings-voorwaarden tot verschillende sociale verzekeringswetten.

reacties WBVA

In verschillende plaatsen protesteerden werklozengroepen tegen de maatregelen van Albeda. De WBVA organiseerde een protest-week "Handen af van de sociale verworvenheden". Er was er op maandag 3 december 1979 een demonstratie bij het FNV gebouw. Op die dag werd een open brief aan het FNV-bestuur overhan-digd.5 In deze brief deden verschillende organisaties, waar-onder de WBVA en de Bijstandsbond, een oproep aan het FNV, om niet alleen met woorden te protesteren tegen het feit, dat de regering van Agt de bijl wou zetten in de sociale verworvenhe-den. Men vroeg de FNV, een algemene staking te organiseren.6 Dinsdag 4 december ging men s’ochtends naar het GAK in Amstel-veen en s’middags was er een protestmeeting in de zaal van het aktiecentrum van de WBVA op de Geldersekade. Om drie uur ging men gezamenlijk naar het stadhuis, om van de gemeenteraad instemming te krijgen voor de eisen van de WBVA. De WBV werkte tijdens de protestweek samen met het Amsterdams WAO-comite, het NVV-JC, ANJV, de Bijstandsbond en de aktie groep "Stop eigen Risico".

Vlak voor het kamerdebat over de maatregelen van Albeda op 11 december 1979, hielden activisten van de WBVA een aktie tij-dens de ochtendspits. De Klaprozenweg in Amsterdam-Noord werd door ongeveer dertig aktievoerders tot tweemaal toe geblok-keerd. Met spandoeken en bakfietsen werd de weg voor het verkeer afgesloten. De blokkade begon om kwart voor zeven ‘s ochtends. Er werden manifesten uitgedeeld om de bevolking te wijzen op de verslechteringen die de regering voor mensen met een minimuminkomen wilde invoeren. Verder werd een aktie aangekondigd de volgende dag op het Binnenhof in Den Haag.

andere plaatsen

Ook in Wageningen werd geprotesteerd tegen de voorstellen van Albeda. Bij de gemeentelijke sociale dienst voerde men diskus-sies met de daar aanwezige wachtenden. Daarbij werd een hand-tekeningenaktie gehouden. Vervolgens werd op het stadhuis een verklaring met de handtekeningen aangeboden aan de wethouder van sociale zaken. Daarbij eisten de aktievoerders, dat door verlichting van gemeentelijke lasten de grootste klappen opgevangen zouden worden. Daartoe werd door de aktievoerders een plan ontwikkeld, dat in de Wageningse gemeenteraad werd besproken. Ook in Groningen werden lokale problemen aan de orde gesteld. Op een openbare bijeenkomst, van de WBV Gronin-gen waren 150 werklozen bijeen. Ook hier werd geprotesteerd tegen de aangekondigde kortingen op de sociale uitkeringen. Maar ook lokale problemen kwamen aan de orde. Men protesteerde tegen de grote aantallen strafkortingen die werklozen in de WWV maar ook in de RWW kregen opgelegd. In de stad Groningen stonden 5256 mensen als werkloos geregistreerd. In 1978 kregen 1600 werklozen met strafkortingen te maken. De strafkortingen werden vooral toegekend, wanneer bij het halfjaarlijkse heron-derzoek, toendertijd "revisieonderzoek" genoemd, bleek, dat de betrokkene te weinig had gesolliciteerd of passend werk gewei-gerd had. De WWV/RWW commissie speelde daarbij een kwalijke rol. Herhaaldelijk kwam het voor, dat de commissie over een voor uitkeringsgerechtigden positief advies toch negatief besliste. De commissie had daarom in Groningen de bijnaam van de "bloedraad".

Thewis Wits, CPN-wethouder voor sociale zaken, zei tijdens de bijeenkomst, dat er alles aan moest worden gedaan om het aantal strafkortingen terug te dringen. Wel wees hij erop, dat het beleid van het rijk steeds strenger werd, en dat een soepel beleid van de gemeente tot gevolg zou kunnen hebben, dat het rijk uitkeringsgelden van de gemeente zou terugvorde-ren.

De werklozenaktiekrant ging verder door op dit thema en verge-leek enkele cijfers. In de periode van 3 september tot en met 30 september 1979 werden in de provincie Overijssel 433 straf-fen geteld op een totaal van 5090 mensen die in de WWV zaten. In Zuid-Holland was dit 2264 straffen op een totaal van 15.638 mensen die een WWV-uitkering hadden. Dit was meer dan 14% van het totaal!!. De werklozenaktiekrant wees op de rol van de vakbeweging, die deel uitmaakte van de WWV/RWW commissies, en die een flinke vinger in de pap had bij het strafkortingenbe-leid. De krant konstateerde, dat de vakbeweging er alles aan moest doen om tot een vermindering te komen van de strafuitke-ringen. De verschillende lokale akties waarbij zowel landelij-ke als lokale thema’s aan de orde kwamen, resulteerden in een aktie van enkele honderden werklozen op woensdag 12 december 1979 in Den Haag. Voor deze aktie vertrok een bus vanaf het Museumplein in Amsterdam. Vertegenwoordigers van organisaties die meegingen waren oa van de Bijstandsbond, het WAO-komitee, de ANIB en de initiatiefgroep Amsterdam Noord. Eerst werd op het Binnenhof geprotesteerd tegen de voorgenomen bezuinigingen. Daarna trok men naar het hoofdkantoor van het Verbond van Nederlandse Ondernemingen (VNO), om te protesteren tegen een rapport, dat de werkgeversorganisatie over werkloos-heid naar buiten had gebracht, en waarin werklozen verdacht werden gemaakt alsof zij zelf schuldig waren aan de werkloos-heid. Demonstratief werd het rapport voor de ingang van het VNO-gebouw verscheurd.

De looningreep

Vanuit de FNV kwam er ook weer verzet tegen de bezuinigings-maatregelen van de regering van Agt. We hebben in het voor-gaande gezien, dat in 1979 een veelheid van stakingen de cao-onderhandelingen hadden begeleid. (nl stakingen in het voor-jaar en in het najaar). Na de stakingen in het najaar van 1979 begonnen de onderhandelingen over een centraal akkoord voor 1980. Bij de miljoenennota die in september 1979 werd gepre-senteerd had de regering als uitgangspunt gesteld, dat er een half procent loonsverhoging moest komen om de koopkracht voor 1980 te kunnen waarborgen. Dat dus wel naast de bezuinigingen op de uitkeringen, die hiervoor al ter sprake kwamen en die allerlei reacties opriepen van werklozengroepen. De beide vakcentrales CNV en FNV verklaarden, dat zij loonmatiging tegen de achtergrond van de verslechterende ekonomische situa-tie acceptabel vonden, maar dat de resultaten van die matiging aanwijsbaar dienden te zijn. Bovendien liet Kok weten te vrezen dat de koopkracht van uitkeringsgerechtigden met een half procent zou dalen. De FNV stelde in november 1979 haar arbeidsvoorwaardenbeleid voor 1980 vast; Een loonsverhoging van 2% zou nodig zijn volgens de vakcentrale om de koopkracht tot modaal te handhaven. Het CNV vond 1% voldoende. Door deze vrijwillige matiging dachten de vakbonden een bijdrage te leveren aan het behoud en de uitbreiding van de werkgelegen-heid. In de onderhandelingen die volgden met werkgevers en overheid lieten de vakcentrales hun eis voor arbeidsplaatsen overeenkomsten en arbeidstijdverkorting vallen. Maar 1 decem-ber 1979 liep het centraal overleg stuk. De FNV hield vast aan haar looneis van 2%, de werkgevers boden slechts 1%. De rege-ring was bang, dat nu in onderhandelingen over de cao’s in de verschillende bedrijfstakken weer loonsverhogingen uit de bus zouden komen, die de regering niet wilde. (de regering wilde maximaal een half procent). Na publikaties van het CPB dat de ekonomische situatie verder verslechterde en dat loonmatiging noodzakelijk was, kondigde minister Albeda op 11 januari een loonpauze af van twee maanden. In die tijd zou er geen enkele loonstijging mogen plaatsvinden. De FNV was boos over deze maatregel: men beschouwde het als een monddood maken van de vakbeweging. Nieuwe akties werden aangekondigd. Op 17 januari werd een eerste demonstratie in Amsterdam georganiseerd tegen de looningreep.7 Half februari bleek, dat de regering een loonmaatregel aan het voorbereiden was die zou gaan gelden voor het hele jaar 1980. Op 18 februari begonnen de eerste stakingsakties tegen de aangekondigde loonmaatregel. Vervol-gens werden in de tweede kamer een extra pakket bezuinigingen van 3 miljard aangenomen en keurde de Tweede Kamer op 5 maart de loonwet goed, die het kabinet vergaande bevoegdheden gaf in de loonontwikkeling in te grijpen. Op de uitkeringen zou 750 miljoen moeten worden bezuinigd. Verdere punten: lonen mochten per 1 juli 1980 met 26,- bruto omhoog, gebaseerd op een halve-ring van de prijscompensatie per 1 juli, geschat op 2,6%. Door belastingverlichting aan de voet zouden minimuminkomens er in koopkracht niet op achteruit gaan; De modale inkomens leverden 1% in.

De werklozenaktiekrant was boos over de loonmaatregel; Men konstateerde, dat de prijscompensatie in feite werd afge-schaft. Het afschaffen van de automatische prijscompensatie werkte door in de periodieke aanpassing van de uitkeringen; bovendien zou er een extra bezuinigingsronde komen van 750 miljoen ten koste van de uitkeringen. Van koopkrachtbehoud voor de minima was in feite geen sprake. In maart 1980 waren er twee grote aktiedagen van de FNV. Op 4 maart namen honderd-duizenden deel aan demonstraties in verschillende grote ste-den. Verder werd er op grote schaal gestaakt. Vooral in het openbaar vervoer. Een aantal kranten verscheen niet, en het ANP bracht tijdelijk alleen aktienieuws op het net; In alle bedrijfstakken kwamen wel stakingen voor; de stakingen duurden voort tot 20 maart. Op die dag vond een landelijke 24-uurssta-king plaats, waaraan 150.000 mensen meededen.8 Zoals we hiervoor zagen, had de WBVA al in december aktie gevoerd bij het FNV-gebouw waarbij om een 24 uursstaking werd gevraagd; deze en andere akties brachten de FNV tot het besluit, deze staking ook te houden.

Er werd ook gestaakt bij het gemeentelijk vervoerbedrijf in Amsterdam, waar gedurende de zeventiger jaren bijna ieder jaar wel werd gestaakt. Maar ook bij scheepswerven, sigarettenfa-brieken, bouwbedrijven en vleeswarenbedrijven waren er stakin-gen.

FNV en CNV streefden ernaar, toch cao-onderhandelingen te beginnen, waarbij dan afspraken moesten worden gemaakt over loonsverhogingen na het aflopen van de loonmaatregel.

werklozenorganisaties

In het voorjaar van 1980 werden de akties voor een inkomens-verbetering van de werklozen voortgezet.9 In een vergadering van Werklozen Belangen Verenigingen en aktiecomit‚’s uit verschillende plaatsen besloten de aanwezigen, een netto-inkomensverbetering van ź 26,-in de week te eisen. De eis was een vervolg op een aktie van de WBV-Rotterdam, die een handte-keningencampagne startte voor deze eis. De eis was bedoeld om een inkomensverbetering tot stand te brengen, die noodzakelijk zou zijn voor het behouden van de koopkracht. In het voorgaan-de hebben we al gezien, dat "Bestek 81 en de vervolgplannen voor veel uitkeringsgerechtigden een inkomensachteruitgang betekenden. De werklozenaktiekrant rekende uit, dat alle maatregelen tot dan toe bij elkaar een inkomensachteruitgang voor werklozen betekenden van ź 26,- netto per maand. De aktie werd gestart door briefkaarten op te sturen naar minister Albeda en de leden van de Tweede Kamer. Verder werden in verschillende plaatsen demonstratieve bijeenkomsten voorbe-reid.10 De kaartenaktie had als leuzen: "26 gulden netto per week erbij", "handen af van de sociale uitkeringen", "voor werk". De aktievoerders van de verschillende WBV’s gingen langs GAK-kantoren, arbeidsbureau’s en sociale diensten om de aanwezigen hun handtekening op een lijst te laten zetten. In Amsterdam werden 1000 handtekeningen verzameld, in Rotterdam 700, in Zuid-Limburg ook 1000 en ook in andere plaatsen werden kleinere aantallen verzameld.

In de aktiekrant werklozen stonden verslagen van akties voor

de ź 26,- eis uit diverse plaatsen, oa uit Leiden, Rotterdam,

Hengelo, Heerlen en Den Bosch.11

De Amsterdamse situatie

Op donderdag 6 maart werd in Amsterdam in het kader van de landelijke aktie een demonstratieve bijeenkomst georganiseerd. De leuzen van deze manifestatie waren: ź 26, - netto in de week erbij, maar ook: tegen strafuitkeringen in de WWV en de RWW. Zoals we hiervoor al hebben gezien, werd ook in andere plaatsen tegen het opleggen strafkortingen geprotesteerd. Op de manifestatie werd gekonstateerd, dat sluipenderweg een grotere druk op werklozen werd uitgeoefend, er was een ver-scherpte kontrole en stringentere toepassing van de richtlij-nen. De rechtspositie van werklozen werd ondergraven. Volgens de WBVA werden in de periode maart ‘79-maart ‘80 meer dan 20.000 mensen alleen al in de WWV gestraft, met straffen die konden oplopen tot 25% en meer over periodes van 13 en 26 weken. De WBVA konstateerde, dat het beleid van de gemeente en de sociale dienst zeer bepalend was voor de mate waarin ge-straft werd, al had ze rekening te houden met landelijke normen. Daarbij werd nog eens gewezen op het feit, dat ook de vakbeweging haar verantwoordelijkheid had omdat zij namens de werklozen zitting had in de WWV- en RWW kommissies Besloten werd, een beroep te doen op de gemeenteraad en op de vakbeweging om alles te doen wat de positie van "sociaal gesteunden" kon beschermen tegen de aanvallen uit Den Haag.12 Al voor de bijeenkomst werd een gestencilde brochure uitgebracht, over het landelijk en amsterdams beleid m.b.t strafkortingen, passende arbeid en de regels daaromheen. Op deze wijze werden werklozen voorgelicht over hoe zij zich het beste konden opstellen.

Initiatiefgroep Bestek ‘81

De Initiatiefgroep "Bestek 81 moet van de baan" was in het voorjaar van 1980 ook nog steeds aktief. Op 23 februari werd in Amsterdam een aktieberaad gehouden.13 Enkele honderden mensen namen aan dat beraad deel. Op dit aktieberaad waren ook ongeveer 50 leden van werklozenorganisaties aanwezig. Door de aanwezige werklozen werd de ź 26,- aktie aan de orde gesteld; er werden kontakten gelegd om de aktie uit te breiden en zoveel mogelijk handtekeningen te verzamelen. Aan het slot van het aktieberaad werd een oproep samengesteld, waarin men opriep tot een "versterkte strijd voor koopkracht en werk, en voor de sociale uitkeringen en voorzieningen". Tevens liet men weten, de ide‰en voor een algemene staking, die in FNV-kring leefde, te ondersteunen. Zoals hiervoor al bleek, werd die algemene 24 uursstaking ook gehouden. Verder werden er op het aktieberaad echter geen konkrete voorstellen gedaan voor nieuwe akties. Wel publiceerde de initiatiefgroep na het aktieberaad een tien punten programma, waarin de belangrijkste eisen van de beweging waren opgenomen, met als hoofdpunten de bestrijding van de werkloosheid en het behoud van de koop-kracht.

andere aktiviteiten WBVA

Weliswaar wordt er in diverse archiefstukken zoals jaarversla-gen en beleidsplannen, op gewezen, dat de aktiviteiten van de WBVA in 1980 op een laag pitje stonden, maar er werden in het begin van 1980 toch nog diverse informatiebijeenkomsten geor-ganiseerd, waaronder ook weer een cursus sociale zekerheid in samenwerking met de Rechtswinkel. Verder organiseerde de vrouwengroep van de WBVA op donderdagmiddag 14 februari een informatiebijeenkomst over de uitkeringsrechten van vrouwen. Mia Euverman van de ABVA-vrouwengroep hield een inleiding.

Verder werd er een film vertoond, over de rol van vrouwen bij

de belangrijkste amerikaanse stakingen in de krisis van de

dertiger jaren. Op de diskussiemiddag van de vrouwen kwamen

zaken aan de orde als het recht op gelijk loon, gezondheid,

bedrijfsveiligheid en de overeenkomsten tussen de vrouwen-

strijd toen en nu. Op 8 maart stond de internationale vrouwen-

dag in het teken van vrouwen en het recht op betaald werk" 7

maart was er een aktie van vrouwen bij het arbeidsbureau.14

zwartboek over de sociale dienst.

Er waren in 1980 in Amsterdam nog meer akties. Op initiatief van het Jongeren Advies Centrum (JAC) hadden een aantal orga-nisaties die hulp verleenden op maatschappelijk en juridisch gebied de wenselijkheid van de oprichting van een "klachtenbu-reau sociale dienst" bekeken. Naast het JAC waren de Rechts-winkel, de Experimentele Werk Bemiddeling, het Advokatencol-lectief Oost, de Bijstandsbond en het Bureau voor Rechtshulp aanwezig. Dit leidde tot de brochure "Bijstandstrekkers hebben niets te klagen, nou vergeet het maar".15 De WBVA nam slechts zijdelings deel aan het samenstellen van het klachten-boek. De organisaties die het klachtenbureau hadden opgezet, waren ontevreden over de opstelling van de WBVA. Men had de indruk, dat de WBVA alleen mee wilde doen als het initiatief van hen uitging.16 In werkelijkheid speelden echter politie-ke meningsverschillen tussen de verschillende organisaties een rol. Ook andere instellingen deden niet mee, zoals de sociaal raadslieden en de stichting Welsuria. De organisaties die niet meededen stonden huiverig tegenover de klachtenaktie. Volgens hen moest ook samenwerking gezocht worden met kritische ambte-naren die in deze tijd aktie voerden voor verbetering van hun eigen positie en afname van de werkdruk, maar ook voor verbe-tering van de dienstverlening. Een van de kritische ambtenaren vond met de organisaties die de klachtenaktie organiseerden, dat formulieren inderdaad in te moeilijk nederlands gesteld waren, beslissingen lieten te lang op zich wachten, er werden sancties getroffen die niet nodig waren. De organisaties die aan de klachtenaktie meededen hadden het echter ook over "de mentaliteit van de ambtenaren" die slecht zou zijn. Een van de deelnemers aan de aktie zei, dat het klachtenbureau er niet over peinsde contact te zoeken met de sociale dienst zelf.

"Anders worden we ingepakt en dat moeten we tot elke prijs

zien te voorkomen. Wat wij willen is de misstanden aan de kaak

stellen. Daar kunnen we natuurlijk wel de steun van ambtenaren

van de sociale dienst bij gebruiken, zolang ze maar niet in

ons comite zitting nemen".17